Przygotowanie, usiłowanie i dokonanie w przestępstwach obejmujących złożoną działalność przestępczą

Słowa kluczowe: przygotowanie; usiłowanie; przestępstwo dokonane; przestępstwo złożone; przestępstwo kontynuowane; przestępstwo trwałe; czynność wykonawcza.

1. Moment dokonania określają znamiona przestępstwa

Przy złożonej działalności przestępczej główne pytanie dotyczy zachowania łączonego przez ustawę w jedno przestępstwo i momentu spełnienia wszystkich znamion. Liczba fizycznych czynności, czas planu i rozmiar ostatecznie pożądanej korzyści nie odpowiadają samodzielnie. Punktem wyjścia musi być konkretna konstrukcja ustawowa. ^[1]

Przygotowanie, usiłowanie i dokonanie opisują różne stadia, a nie stopnie praktycznej determinacji. Zdecydowany plan przestępny nie zamienia przygotowania w usiłowanie. Z drugiej strony nieosiągnięcie ostatecznego praktycznego celu nie oznacza niedokonania, jeśli znamiona ustawowe już zostały spełnione.

Artykuł wskazuje, że stadium należy ustalić po wyjaśnieniu jedności przestępstwa, a nie przed nim. Przestępstwa złożone, alternatywnie sformułowane, kontynuowane i trwałe mają różne struktury. Jedna ogólna formuła dla wszystkich tworzy nieprawidłowe kwalifikacje.

2. Przygotowanie i początek czynności wykonawczej

Art. 17 kodeksu karnego wiąże przygotowanie z tworzeniem warunków zamierzonego przestępstwa przed rozpoczęciem wykonania. Jest karalne tylko w wyraźnie przewidzianych przypadkach. Nabywanie środków, wybór celu lub uzgadnianie przyszłego zachowania należy ocenić wobec konkretnego przestępstwa i udowodnionego zamiaru. ^[1]

Granica z usiłowaniem zostaje przekroczona przy rozpoczęciu czynności wykonawczej. Bliskość czasu i miejsca jest ważna, lecz nie zastępuje kryterium prawnego. Nie każda czynność bezpośrednio poprzedzająca przestępstwo jest już jego częścią; nie każdy technicznie przygotowawczy ruch pozostaje też poza usiłowaniem, gdy merytorycznie rozpoczął się ustawowo opisany zamach.

W złożonej sekwencji oskarżenie musi dokładnie wskazać czynność rozpoczynającą wykonanie. Ogólne twierdzenie „zaczął realizować plan” nie wystarcza bez powiązania z konkretnym czasownikiem opisującym czynność wykonawczą i pozostałymi znamionami przestępstwa.

Niekaralność przygotowania jednego przestępstwa nie wyłącza odpowiedzialności za inne już dokonane podczas przygotowania. Na przykład bezprawne posiadanie przedmiotu osobno kryminalizowane ustawą nie traci tego charakteru z powodu przeznaczenia go do przyszłego zamachu. Zbieg i możliwe pochłonięcie należy badać w każdej sprawie.

3. Usiłowanie nieukończone i ukończone

Przy usiłowaniu wykonanie rozpoczęto, lecz całe przestępstwo nie zostało zrealizowane: albo czynność wykonawcza nie została ukończona, albo ukończono ją bez zamierzonych społecznie niebezpiecznych następstw. Rozróżnienie usiłowania nieukończonego i ukończonego odnosi się do konkretnego planu i obiektywnie wykonanych czynności, nie pozwalając życzeniom sprawcy zastąpić znamion ustawowych. ^[1]

Usiłowanie zakłada zamiar bezpośredni wobec przestępstwa, którego wykonanie rozpoczęto. Nieumyślności brakuje świadomego ukierunkowania na skutek przestępny uzasadniającego to stadium. Przy przestępstwach z dodatkowym poważniejszym następstwem wymagany stosunek psychiczny do niego trzeba zbadać osobno; nie staje się automatycznie przedmiotem usiłowania tylko dlatego, że zachowanie główne jest umyślne. ^[1]

Usiłowanie ukończone nie jest przestępstwem dokonanym. Sprawca mógł zrobić wszystko, czego wymagał jego plan, lecz brak skutku wymaganego przez przestępstwo utrzymuje znaczenie art. 18. Z drugiej strony mogły być planowane dalsze czynności, choć pierwsze już dokonały osobnego niezależnego przestępstwa.

4. Przestępstwo złożone i podział czynności

W przestępstwach złożonych ustawa łączy elementy, które w innym kontekście mogłyby podlegać samodzielnej ocenie prawnokarnej. Rozbój ilustruje funkcjonalny związek przymusu i zaboru. Rozpoczęcie przemocy zmierzającej do zaboru, przy udowodnionym odpowiednim zamiarze, może oznaczać usiłowanie przed zabraniem mienia. ^[1]

Sekwencji nie można odwracać wiedzą po fakcie. Jeśli pierwotna przemoc nastąpiła z innej przyczyny, a decyzja przywłaszczenia później, należy ustalić rzeczywiste spełnienie przestępstwa złożonego. Wspólne miejsce i krótki odstęp nie zastępują związku funkcjonalnego i podmiotowego.

We współdziałaniu przestępnym podział czynności wykonawczych między kilka osób nie wyłącza jedności po spełnieniu warunków współsprawstwa. Stadium i zakres odpowiedzialności każdej osoby wymagają jednak zbadania jej udziału i zamiaru. Sama obecność we wspólnej sekwencji nie tworzy współsprawstwa. ^[1]

Gdy jeden element jest dokonany, a przestępstwo złożone pozostaje usiłowane, należy zbadać reguły nakładania się przestępstw. Tej samej szkody nie można automatycznie ukarać dwukrotnie, lecz osobno wyrządzonej dodatkowej szkody nie wolno pochłonąć bez podstawy ustawowej.

5. Alternatywne formy wykonania nie rozwijają się identycznie

Jeżeli przepis zawiera kilka alternatywnych czynności wykonawczych, każda forma ma własny moment dokonania. Niepowodzenie jednej nie musi oznaczać niedokonania drugiej. Analizy „wręczenia” nie można więc mechanicznie stosować do „oferowania” lub „obiecania”, gdy ustawa reguluje je osobno. ^[1]

W wyroku nr 152 z 2 czerwca 2017 r. w sprawie karnej nr 325/2017 Najwyższy Sąd Kasacyjny badał konkretną formę wręczenia łapówki: banknot umieszczono w radiowozie, lecz funkcjonariusze go nie przyjęli. Sąd stwierdził ukończone usiłowanie zarzucanego wręczenia. Nie ustanawia to reguły, że każda odrzucona propozycja korupcyjna jest tylko usiłowaniem; znaczenie ma dokładnie zarzucana forma. ^[2]

Procesowe sprecyzowanie jest rozstrzygające. Ocena prawna nie może dowolnie przechodzić między formami, jeśli istotnie zmienia faktyczny zarzut i pozbawia oskarżonego możliwości obrony. Zmianę kwalifikacji tych samych faktów należy odróżnić od wprowadzenia nowego twierdzenia faktycznego. ^[3]

6. Przestępstwa przesuwające ochronę prawnokarną na wcześniejszy etap

Ustawodawca czasem osobno kryminalizuje zachowanie praktycznie przygotowujące przyszłe przestępstwa. Utworzenie lub kierowanie strukturą przestępczą ocenia się wtedy według własnego przestępstwa, niekoniecznie wymagając wszystkich planowanych późniejszych przestępstw. Nie jest to karanie „usiłowania przyszłego celu”, lecz zastosowanie odrębnego ustawowego zakazu. ^[1]

Teoretyczne określenie „przestępstwo o skróconej strukturze” wyjaśnia tę technikę ustawodawczą. Nie pozwala pominąć znamion konkretnej reguły. Komunikacja kilku osób nie wystarcza tylko dlatego, że mogłaby kiedyś poprzedzać przestępstwo; należy udowodnić konkretne ustawowe cechy samodzielnego przestępstwa.

Jeśli planowane zamachy później zostaną wykonane, stosunki między przestępstwami rozstrzyga się według właściwych reguł. Żadna teza nie jest uniwersalnie prawdziwa: ani że wcześniej kryminalizowane zachowanie zawsze pochłania późniejsze, ani że każdy związek koniecznie tworzy osobne karanie bez badania nakładania się przestępstw.

7. Przestępstwo kontynuowane i mieszane stadia

W przestępstwie kontynuowanym poszczególne czyny muszą spełniać art. 26. Niektóre epizody mogą być dokonane, inne pozostawać usiłowane. Ustawa szczególnie reguluje tę sytuację: ważna jest cała działalność, a karanie za usiłowanie przewidziano, gdy czyny dokonane nie wpływają znacząco na całkowity charakter przestępny. ^[1]

Formuła „jeden dokonany epizod czyni wszystko dokonanym” zatem nie wystarcza. Względne znaczenie dokonanej części należy ocenić według przedmiotu, skali, następstw i natury działalności. Nie wolno też przedstawiać zamierzonych skutków niedokonanych epizodów jako rzeczywiście poniesionej szkody majątkowej.

W przykładzie hipotetycznym jednego małego dokonanego zamachu i kilku znacznie większych niedokonanych epizodów pierwsze pytanie dotyczy samego istnienia jedności z art. 26. Dopiero potem stosuje się szczególną ocenę z ust. 5. Bez udowodnionej jedności każde przestępstwo zachowuje własne stadium i jest rozważane według reguł zbiegu.

8. Przestępstwa trwałe i systematyczna działalność

Dokonanie należy odróżnić od zakończenia przestępstwa. Przy utrzymywaniu bezprawnego stanu, jak kryminalizowane posiadanie, znamiona mogą już być spełnione, choć zachowanie trwa. Późniejsze zakończenie nie zamienia go z powrotem w usiłowanie. Istotne są konkretne przestępstwo i szczególne zwolnienia od kary. ^[1]

Przy przestępstwach wymagających systematycznego zachowania lub działalności wykonywanej zawodowo liczby czynów nie należy ustalać uniwersalną regułą przenoszoną na wszystkie przestępstwa. Treść właściwego znamienia wynika z konkretnego przepisu i jego właściwej interpretacji. Jeden czyn i zamiar powtórzenia kiedyś nie dowodzą automatycznie całego złożonego przestępstwa.

Usiłowanie w takich konstrukcjach wymaga szczególnie uważnego zbadania: czy rozpoczęto wykonanie ustawowo opisanego przestępstwa, czy istnieje tylko jedna przesłanka przyszłej działalności przestępczej? Nie jest uzasadnione ani ogólne dopuszczenie, ani ogólne wyłączenie usiłowania jedynie z powodu określenia „przestępstwo złożone”.

9. Odstąpienie, kara i kolejność dowodzenia

Dobrowolne odstąpienie ocenia się według rzeczywiście osiągniętego stadium. Przy usiłowaniu ukończonym samo zaprzestanie działania nie wystarcza: sprawca musi z własnej woli zapobiec właściwym następstwom. Po dokonaniu późniejsze działania naprawcze ocenia się zasadniczo według właściwych szczególnych przepisów i reguł wymiaru kary, a nie przez powrót do art. 18 ust. 3. ^[1]

Art. 18 ust. 2 nie ustanawia automatycznego zmniejszenia kary o połowę. Przy usiłowaniu uwzględnia się stopień zrealizowania zamiaru i przyczyny niedokonania przestępstwa w określonych ramach prawnych. Dalsze złagodzenie wymaga własnych ustawowych warunków. ^[1]

Rzetelny praktyczny porządek indywidualizuje fakty i zamiar, ustala ustawową strukturę jednego lub kilku przestępstw, określa początek wykonania i dokonanie, a następnie rozstrzyga odstąpienie, nakładanie się przestępstw i karę. Niepełnego dowodu skutku nie można przezwyciężyć dowolnym rozszerzeniem pojęcia usiłowania. ^[3]

Złożona działalność przestępcza wymaga precyzyjniejszej, a nie swobodniejszej kwalifikacji. Stadium jest wnioskiem prawnym z udowodnionych faktów i konkretnego przestępstwa. Nie wynika z ogólnego wrażenia bliskości praktycznego sukcesu sprawcy.

Artykuł stanowi ogólne omówienie teorii i praktyki prawa. Konkretna sprawa wymaga uwzględnienia prawa obowiązującego w odpowiednim czasie oraz art. 2 kodeksu karnego. Przykłady hipotetyczne służą wyłącznie analizie prawnej i nie opisują rzeczywistych spraw.