Związek przyczynowy w przestępstwach popełnionych przez zaniechanie

Słowa kluczowe: zaniechanie; związek przyczynowy; obowiązek działania; możliwość zapobieżenia; nieumyślność; odpowiedzialność zawodowa; dowodzenie.

1. Zaniechanie jako podstawa indywidualnej odpowiedzialności karnej

Najtrudniejsze pytanie dotyczące zaniechania w prawie karnym nie brzmi, dlaczego dana osoba nie działała, lecz dlaczego powstałą szkodę można jej przypisać jako skutek, który spowodowała. Moralne potępienie bierności oddziela od odpowiedzialności karnej za śmierć, uszkodzenie ciała lub szkodę majątkową pewna granica. Nie można jej przekroczyć jedynie na podstawie ustalenia, że interwencja we właściwym czasie byłaby pożądana. Należy wykazać konkretny obowiązek działania, rzeczywistą możliwość jego wykonania, związek przyczynowy oraz wymaganą postać winy.

Kodeks karny uznaje zaniechanie za postać zachowania, lecz nie zawiera ogólnej reguły, która pozwalałaby uznać każdy niewykonany obowiązek za przyczynę wszystkich późniejszych szkód. Stosowanie art. 9 ust. 1 i art. 11 oraz odpowiedniego przepisu części szczególnej wymaga odrębnego zbadania każdej przesłanki. Szczególne znaczenie ma zasada odpowiedzialności indywidualnej z art. 35: przynależność do zespołu medycznego, przedsiębiorstwa lub organu administracyjnego nie zastępuje dowodu zachowania konkretnej osoby. ^[1]

Główna teza niniejszego opracowania zakłada, że związek przyczynowy przy zaniechaniu należy analizować na trzech odrębnych poziomach: faktycznej możliwości zapobieżenia konkretnemu skutkowi; ustalenia, czy zapobieżenie mu mieściło się w prawnym obowiązku danej osoby; oraz zawinionego niewykonania tego obowiązku. Łączenie tych poziomów grozi przekształceniem uchybienia organizacyjnego w odpowiedzialność karną bez winy.

2. Zaniechanie istotne prawnie a spowodowanie skutku

Należy odróżnić przestępstwa polegające na niewykonaniu określonego obowiązku od przestępstw skutkowych popełnionych przez zaniechanie. W pierwszym przypadku ustawa może nie wymagać powstania dodatkowej szkody. W drugim skutek stanowi znamię przestępstwa, a oskarżenie musi wykazać jego związek z konkretnym zaniechaniem. Nieudzielenie pomocy i spowodowanie śmierci przez naruszenie szczególnego obowiązku ostrożności nie są zamiennymi kwalifikacjami prawnymi. ^[1]

Dana osoba mogła naruszyć regułę wykonywania zawodu, choć naruszenie to nie spowodowało śmierci pokrzywdzonego. Możliwa jest też sytuacja odwrotna: zaniechanie może mieć znaczenie przyczynowe, lecz brak jest dowodów wymaganej winy. Wniosek, że „doszło do naruszenia i nastąpiła śmierć”, jest zatem wstępnym ustaleniem faktycznym, a nie zakończonym rozumowaniem prawnokarnym.

W przypadku przestępstwa skutkowego należy sprecyzować również sam skutek. Nie wystarcza rozważanie, czy pokrzywdzony i tak ostatecznie zmarłby z powodu choroby podstawowej. Istotne jest to, czy można było zapobiec konkretnej śmierci, która nastąpiła w ustalonym czasie i wskutek ustalonego mechanizmu. Wcześniejsza podatność na uszczerbek nie pozbawia życia i zdrowia ochrony prawnokarnej.

3. Źródło i zakres obowiązku działania

Analiza prawnokarna zaczyna się od ustalenia, kto był zobowiązany do wykonania konkretnego działania, na jakiej podstawie prawnej i w jakim okresie. Źródłem może być przepis ustawy, prawnie uregulowana funkcja zawodowa lub konkretne zadanie w ramach stosunku uznanego przez prawo. Umowa lub zakres obowiązków służbowych mogą doprecyzować obowiązek, lecz nie mogą same stworzyć nowego przestępstwa. Gdy znamiona przestępstwa obejmują wymagania wynikające z innych przepisów, należy wskazać właściwą normę, zamiast abstrakcyjnie odwoływać się do „dobrej praktyki”. ^[1]

Pojęcie „gwaranta” jest użyteczne jako teoretyczne określenie osoby odpowiedzialnej za ochronę konkretnego dobra prawnego lub kontrolowanie źródła niebezpieczeństwa. Nie stanowi jednak samodzielnej ustawowej podstawy skazania. Należy wyjaśnić, dlaczego obowiązek spoczywał właśnie na tej osobie, jakie środki miała do dyspozycji i czy niebezpieczeństwo mieściło się w przedmiotowym zakresie powierzonej funkcji.

Wcześniejsze stworzenie niebezpieczeństwa może również mieć znaczenie dla późniejszych obowiązków. Nie oznacza to nieograniczonej odpowiedzialności za każde późniejsze niekorzystne zdarzenie. Należy ustalić podstawę prawną wymaganej interwencji, jej związek z konkretnie stworzonym ryzykiem oraz faktyczną możliwość opanowania tego ryzyka. Odmienne podejście przekształciłoby wcześniejszy przebieg przyczynowy w domniemanie winy.

Przy zmianie dyżurów lub przekazaniu pracy szczególnie ważne jest rozróżnienie obowiązków osobistego działania, powiadomienia innej osoby i zapewnienia działania innej kompetentnej osoby. Przekazanie informacji nie zwalnia automatycznie z już istniejącego obowiązku natychmiastowej interwencji. Z drugiej strony nie można pominąć braku uprawnień kierowniczych, gdy oskarżenie przypisuje zwykłemu pracownikowi uchybienie organizacyjne.

4. Rzeczywista możliwość działania i czas na interwencję

Wymagane działanie musiało być w praktyce możliwe. Znaczenie mają dostępne zasoby, czas reakcji, kwalifikacje, dostęp do danego obiektu i możliwość uzyskania pomocy. Wymóg ten nie ogranicza się do zdolności fizycznej: osoba niemająca niezbędnych uprawnień może mieć obowiązek wszczęcia alarmu, choć nie jest uprawniona do samodzielnego wykonania konkretnej czynności specjalistycznej.

Ocenę należy odnosić do chwili, w której interwencja była wymagana. Wiedza o szkodzie uzyskana po fakcie nie dowodzi, że dana osoba dysponowała tymi samymi informacjami wcześniej. Obiektywna możliwość zapobieżenia dotyczy stanu procesu; wina dotyczy tego, co osoba wiedziała albo co miała obowiązek i możliwość ustalić w tamtej chwili. Pytania te są powiązane, ale nie są tożsame.

Jeżeli skutek był już nieodwracalny przed powstaniem obowiązku, późniejsze niewykonanie tego obowiązku nie mogło go spowodować. Uchybienie mogło stanowić inne przestępstwo lub naruszenie dyscyplinarne, lecz powaga nagannego zachowania nie może przywrócić związku przyczynowego ze skutkiem, który był już nieodwracalny.

5. Ocena kontrfaktyczna i jej granice

W przypadku działania zwykle bada się, w jaki sposób zachowanie zmieniło rzeczywistość. Przy zaniechaniu trzeba odtworzyć, co by się wydarzyło, gdyby wymagane działanie wykonano we właściwym czasie. Takie rozumowanie warunkowe nie jest dowolną hipotezą: musi opierać się na ustalonych faktach i rzetelnych wiadomościach specjalnych. Hipotetycznie dodaje się nie idealne zachowanie wszechwiedzącego specjalisty, lecz konkretne, zgodne z prawem działanie, które było wymagane i możliwe.

W praktyce należy kolejno zadać trzy pytania. Jakiego dokładnie działania zaniechano? Jaki był najpóźniejszy moment, w którym mogło ono wpłynąć na proces? Jaki wpływ miałoby ono na konkretny skutek w udowodnionych okolicznościach faktycznych? Odpowiedź w rodzaju „interwencja prawdopodobnie by pomogła” nie precyzuje ani mechanizmu, ani stopnia możliwości zapobieżenia skutkowi.

Postępowanie karne nie dopuszcza skazania na podstawie przypuszczeń. Art. 303 kodeksu postępowania karnego wymaga, aby zarzut został udowodniony ponad wszelką wątpliwość, a art. 103 nie nakłada na oskarżonego obowiązku wykazania niewinności. Statystyczne zmniejszenie ryzyka nie może więc samo w sobie zastąpić dowodu, że konkretne zaniechanie spowodowało skutek stanowiący znamię przestępstwa. ^[2]

Nie wymaga to pewności matematycznej, nieosiągalnej w naukach empirycznych. Chodzi o rozróżnienie między uzasadnionym wnioskowaniem na podstawie całokształtu dowodów a nierozstrzygniętą niepewnością co do związku przyczynowego. Teoria zwiększenia ryzyka może ukierunkować analizę, lecz nie może działać jako samodzielne domniemanie związku przyczynowego. Podobnie utrata szansy na lepszy wynik nie jest automatycznie równoznaczna ze spowodowaniem śmierci w rozumieniu kodeksu karnego.

6. Wielość zaniechań i interwencja osób trzecich

Gdy kilka osób działa lub zaniechuje działania kolejno po sobie, analiza związku przyczynowego musi pozostać zindywidualizowana. Późniejszy błąd zawodowy nie musi przerywać związku między wcześniejszym zaniechaniem a szkodą. Jeżeli pierwotne naruszenie uruchomiło proces, a kolejne go nasiliło, znaczenie przyczynowe może mieć kilka zachowań.

Przykładem jest wyrok nr 63 z 30 lipca 2020 r. w sprawie karnej nr 175/2020 Najwyższego Sądu Kasacyjnego, II Wydział Karny. Sąd zbadał następujące po sobie zaniechania w opiece położniczej i ginekologicznej i nie uznał, że późniejsze zachowanie innego lekarza lub przeniesienie do innej placówki medycznej musiało zerwać pierwotny związek przyczynowy. Jednocześnie odróżnił naruszenia związane ze skutkiem od innych zarzucanych naruszeń, które nie uzasadniały odpowiedzialności za ten skutek. ^[3]

Podejście to nie tworzy zbiorowej winy zespołu. Gdy kilka osób nieumyślnie powoduje szkodę, odpowiedzialność każdej z nich należy zbadać niezależnie; współdziałanie z art. 20 kodeksu karnego zakłada przestępstwo umyślne. Nie wystarcza, że wszyscy pracowali w tej samej organizacji lub mogli łącznie przyczynić się do lepszego wyniku. ^[1]

Zachowanie pokrzywdzonego również nie jest uniwersalną podstawą wyłączenia związku przyczynowego. Należy ustalić, czy uruchomiło niezależny proces, czy było przewidywalnym elementem pierwotnego niebezpieczeństwa i czy obowiązek danej osoby obejmował ochronę przed właśnie taką reakcją. Cywilnoprawnego przyczynienia się do szkody nie można mechanicznie przekładać na procentowe zmniejszenie odpowiedzialności karnej.

7. Dowód z opinii biegłego i granice wiadomości specjalnych

Biegły bada mechanizm techniczny, medyczny lub inny mechanizm wymagający wiadomości specjalnych. Sąd rozstrzyga, czy znamiona przestępstwa zostały spełnione. Nie można powierzyć biegłemu odpowiedzi na pytania takie jak „czy oskarżony jest winny?” lub „czy popełniono przestępstwo?”. Opinię należy zbadać i ocenić wraz z pozostałymi dowodami. ^[2]

Prawidłowo sformułowana teza dowodowa dla biegłego powinna obejmować alternatywne mechanizmy powstania szkody, moment, w którym skutek stał się nieodwracalny, wpływ konkretnego zaniechanego działania oraz dane pozwalające odróżnić prawdopodobieństwo od ustalonego mechanizmu przyczynowego. Gdy biegli są odmiennego zdania, należy wyjaśnić faktyczne założenia tej rozbieżności, zamiast po prostu preferować opinię opatrzoną większą liczbą podpisów.

Braki dokumentacji mogą utrudniać dowodzenie, lecz nie uzasadniają odwrócenia ciężaru dowodu. Niekompletny rejestr, brak obserwacji lub niesporządzony protokół wymagają oceny w związku z zarzutem. Takie uchybienia nie dowodzą automatycznie ani konkretnego mechanizmu fizjologicznego, ani zamiaru.

8. Przykład hipotetyczny i kolejność oceny prawnej

Poniższy przykład ma charakter analityczny i nie opisuje rzeczywistej sprawy. Pracownik pełniący dyżur ma obowiązek uruchomić awaryjne wyłączenie po wystąpieniu konkretnego sygnału. Pracownik tego nie robi, a następnie dochodzi do ciężkiego uszkodzenia ciała. Ustalenie sygnału, zaniechania i uszkodzenia ciała nie wystarcza do przypisania odpowiedzialności. Potrzebne są dowody dotyczące tego, czy system działał, czy wyłączenie we właściwym czasie mogło zapobiec konkretnemu uszkodzeniu ciała i czy pracownik był w stanie rozpoznać sygnał.

Jeżeli zabezpieczenie automatyczne zostało nieodwracalnie uszkodzone przed rozpoczęciem dyżuru, a ręczne wyłączenie nie mogło wpłynąć na wynik, samo naruszenie instrukcji nie dowodzi związku przyczynowego wynikającego z tego zaniechania. Jeżeli jednak ręczne wyłączenie było sprawne, a jego uruchomienie we właściwym czasie przerwałoby niebezpieczny proces, pozostaje ocena wiedzy pracownika, wymaganego standardu ostrożności i konkretnej postaci winy.

Jeżeli istnieją dowody, że pracownik nie został przeszkolony, należy odróżnić jego możliwości i obowiązki od ewentualnego naruszenia obowiązków kierownika. Organizacyjne zawinienie kierownika nie pochłania indywidualnej odpowiedzialności pracownika; nie wolno też obciążać pracownika zamiast zbadania uchybień kierownictwa, których nie wyjaśniono.

9. Wnioski

Związek przyczynowy przy zaniechaniu nie jest prawnokarnym założeniem wywodzonym z niewykonania obowiązku. Stanowi samodzielny element wymagający dowodu, że konkretnie wskazane, wymagane i możliwe działanie zapobiegłoby danemu skutkowi. Obowiązek prawny określa zakres odpowiedzialności, a wina decyduje o tym, czy ustalony związek przyczynowy podlega karze.

W praktyce należy unikać dwóch symetrycznych błędów: skazywania za każdą szkodę następującą po zaniechaniu zawodowym oraz wykluczania związku przyczynowego zawsze, gdy działały także inne czynniki. Prawidłowy prawnie wniosek opiera się na zindywidualizowanym powiązaniu obowiązku, czasu na interwencję, mechanizmu faktycznego i zawinionego stosunku do skutku.

Artykuł stanowi ogólne omówienie teorii i praktyki prawa. Konkretna sprawa wymaga uwzględnienia prawa obowiązującego w odpowiednim czasie oraz art. 2 kodeksu karnego. Przykłady hipotetyczne służą wyłącznie analizie prawnej i nie opisują rzeczywistych spraw.